Skip to content
Ocak 16, 2010 / COBİD

Derleme: Alkol Bağımlılığının Nörofizyolojisi

PDF-Derleme: Alkol bağımlılığının nörofizyolojisi

Yasin YILMAZ; İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, İngilizce Tıp Bölümü 5.Sınıf

ÖZET

Alkol, kullanımı artan ve birçok alanda çeşitli hastalıklara neden olabilen psikotrop bir madde olup, kullanımıyla doğru orantılı olarak bağımlılık oluşturabilmektedir. Merkezi sinir sisteminde depresan etki gösterdiği için tedavisinde aynı nörofizyolojiye sahip benzodiazepin gibi ilaçlar kullanılmaktadır. Son zamanlarda yapılan çalışmalar sayesinde bağımlılığın nörofizyolojisi daha anlaşılır hale gelmiştir. Ödüllendirme ve pozitif pekiştirme olaylarında ana rol oynayan dopamin yolaklarının keşfedilmesi ile bağımlılığın nöroendokrinolojik temeli büyük çoğunluğuyla anlaşılmıştır. Bu derlememiz alkol bağımlılığın nörofizyolojisi ve nöroendokrinolojisi üzerine olacaktır.

Anahtar Kelimeler: Alkol Bağımlılığı, Nöroendokrin, Dopamin

ABSTRACT

Alcohol, that is a psychotropic substance of which consumption increases and can cause various diseases, might generate dependence with proportional of usage. Because it shows depressive effect on central nervous system, benzodiazepines that has similar neurophysiology can be used for he treatment of alcohol dependence. With the help of recently studies, the neurophysiology of alcohol dependence has been more clarified. By discovering the dopaminergic pathways which have a great role on reward mechanism, the neuroendocrinologic basis of alcohol dependence has been fairly understood. Our this review will be on the neurophysiology and neuroendocrinology of alcohol dependence.

Keywords: Alcohol Dependence, Neuroendocrine, Dopamin

GİRİŞ

Alkol kullanımı itibariyle biyo-psiko-sosyal bir sorun oluşturabilmektedir. Kötüye kullanımı (abuse) ve bağımlılığı araştırma konusu haline gelmiş ve tedavisi üzerine araştırmalara gidilmiştir. Alkol bağımlılığı, kişinin sürekli ve kontrolü elinde tutamayacak şekilde alkol alımıyla oluşan psikiyatrik bir durumu ifade eder. Bağımlılığın oluşmasında psikolojik, çevresel ve genetik etmenler rol oynayabilmektedir [1].

Alkol, kimyasal yapısı itibariyle vücudun hemen hemen bütün organlarını etkiler. Merkezi sinir sistemine etki eden maddelerin beyindeki etkinlik mekanizması iki şekilde mümkün olmaktadır.Madde ya nörotransmiterin sinapstaki ulaşılabilirliğini değiştirir ya da direkt reseptör üzerine etki eder [2]. Alkol bağımlılığın gelişimi esnasında, hem dopamin nörotransmiteri artışına hem de dopamin reseptör down regülasyonuna neden olarak her iki yol da kullanılmış olur.

Alkol Bağımlılığının Nörofizyolojisi

Beyin sapından başlayıp limbik sistemden geçerek prefrontal kortekse uzanan medial ön beyin demeti, bağımlılık yapan maddelerin ödüllendirici etkileriyle ilişkilidir. Beyin sapında yer alan ventral tegmental alandan kaynaklanan ve nükleus akkumbense projeksiyon yapan liflerden oluşan mezokortikal ve mezolimbik dopaminerjik yolaklar ödüllendirme mekanizmasında asıl rol oynayan temel yapılardır [3]. Dopaminin haz ile ilişkili olması, bağımlılığın oluşmasında rol oynadığını göstermektedir.

Opioid peptidler de nükleus akkumbensten dopamin salınımına yol açarlar. Opioid peptidlerden olan β-endorfin, aynı zamanda alkolün uyarıcı etkisini sağlamaktadır ve pozitif pekiştirme de rol oynayabilmektedirler [3].

Alkol, merkezi sinir sisteminde nörotransmiterler üzerinde farklı etkilerde bulunur. Aslında alkol merkezi sinir sistemine etki edebilmesi için önce karaciğerde asetaldehite dönüşür, sonra asetaldehit kan beyin bariyerini geçerek sinir sistemine etki eder. GABA, glisin ve adenosin gibi inhibitör nörotransmiterlerin aktivitesini artırırken; Glutamat ve serotonin gibi eksitatör nörotransmiterlerin aktivitesini azaltarak depresif etkisini gösterir [4]. Aynı zamanda alkol, nitrik oksit ve lipit peroksidasyonu üzerinden beyindeki oksidatif stresi artırmaktadır ve yapılan çalışmalarda anemi için kullanılan bazı ilaçların beyin üzerine antioksidan olarak kullanılabileceği gösterilmiştir [5].

Alkol bağımlılığındaki görüşlerden birisi de allostatik denge kuramıdır. Bu kurama göre beyindeki ödüllendirme sistemi ile beyindeki stres cevabı arasında bir denge vardır. Beyindeki ödüllendirme sistemi tolerans ile ilgiliyken, stres cevabı geri çekilme semptomlarını oluşturur [6]. Toleransta bahsettiğimiz gibi dopaminerjik sistem rol oynarken, stres cevabında noradrenarjik ve hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) aksı rol oynar.

Alkol, tüm vücudu ve vücudun homeostasisini etkilediği için stres olarak algılanır. Strese verilen cevap ise HPA aksında direnç oluşturur. Onun içindir ki, alkoliklerde deksametazon supresyon testi başarısız olmaktadır [7].

Sonuç

Dopaminerjik hiperaktivasyon ve HPA direnci alkol bağımlılığının temel mekanizmasıdır. Bağımlılığın nörofizyolojisi aydınlandıkça tedavisi üzerine çalışmalar daha etkili olmaktadır. Biyo-psiko-sosyal bir sorun olan alkol bağımlılığı bu bakımdan çeşitli alanlarda çalışma konusu olmuş ve olmaya devam etmektedir. Merkezi sinir sistemine olan etkisini açıklayan çalışmalar aynı zamanda bağımlılık mekanizmasını çözmeye çalışmakta ve farklı nörotransmiterler üzerinden tedavi protokolleri denenmektedir. İlgi çeken bu alanda daha çok çalışmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Multidisipliner yaklaşımla bu konuda daha etkin çözümler üretilebilmesi mümkün gözükmektedir.

Kaynaklar

[1].Tosun M. Alkol ile İlişkili Bozukluklar. In: Tosun M, Alkol ve Diğer Maddeler ile ilişkili Bozukluklar. İstanbul: İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları; 2000. p.7-67

[2].Ray O, Ksir C. The Nervous System; How Drugs Work. In: Ray O, Ksir C (Ed), Drugs,  Society and Human Behavior. USA: Mosby-Year Book, 7th eds. 1996. p.87-107

[3]. Yüksel N, Uzbay İT. Madde Kötüye Kullanımı ve Bağımlılığı. In: Yüksel N, Psikofarmakoloji (Ed).2nd ed. Ankara: Çizgi Tıp Yayınevi 2003. p. 485-520

[4].Haddad JJ. Alcoholism and neuro-immune-endocrine interactions: physiochemical aspects. Biochem Biophys Res Commun. 2004 Oct;323(2):361-71

[5]. Seymen P, Aytaç E, Bölükbaşı F, Demir F, Genç H, Uzun H, Altuğ T,  Seymen HO. Deneysel Etanol Uygulamasında Darbepoetin Alfanın Beyin Dokusu Oksidatif Stresi Üzerine Etkileri. Trakya Univ Tip Fak Derg 2009;26(2):95-99

[6].Beresford TP. What is addiction, what is alcoholism? Liver Transplantation 2007 Nov;13(11):55-58

[7]. Sher L. Combined dexamethasone suppression-corticotropin-releasing hormone stimulation test in studies of depression, alcoholism, and suicidal behavior. ScientificWorldJournal. 2006 Oct;6:1398-404.

 

%d blogcu bunu beğendi: