Skip to content
Kasım 15, 2009 / COBİD

Derleme: CD4+ T Hücrelerinde Güncel Gelişmeler: Th17 Hücreleri

PDF-Derleme: CD4+ T hücrelerinde güncel gelişmeler: Th17 hücreleri

Fehim Esen , İstanbul Üniversitesi,Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, İngilizce Tıp Bölümü 5. Sınıf

Bu yazımızın konusu dünyanın en akıllı ve gizemli savaşlarının kahramanlarından birisi, bu kahramanlardan ve onların gizemli hayatlarından bahsedilirken hepinizin benim gibi heyecan duyacağınızdan eminim. Bahsettiğimiz savaşlar 21. yüzyılda sahip olduğumuz etkileyici teknolojiyi kullanarak üretilen karmaşık elektronik cihazların, casuslukların, cesaret ve kaldıysa biraz da mertliğin konuştuğu savaşlardan biraz daha farklı. Burada ordular kilometre kareleri kapsayacak geniş alanlarda savaşmıyorlar ve savaşın amacı para, şan veya şöhret de değil, amaç oldukça basit esasında: sadece ve sadece hayatta kalmak… Bu savaşların kahramanları mikroskopik. Belki de bu savaşları en gizemli kılan şey savaşın esas idaresinin daha önceden belirlenmiş kurallarda olması. Yani her şey belli kurallar dahilinde çalışıyor. Şu an bazılarınız, her şey hep kurallara göre işliyorsa bunun heyecanı nerede kaldı diye düşünüyor olabilirsiniz ama bu iş o kadar basit değil. Çünkü olay in vitro değil in vivo işliyor ve emin olun vücut içinde ortam hiçbir zaman standart olmadığı için, hangi kuralın ne zaman ve nasıl işleyeceğini kestirmek çok zor. Bu işleyişi tahmin edebilmek hem derin bilgelik, hem de mekanizmalara hakim olmayı gerektiriyor. Esas problem de işte burada başlıyor, her ne kadar bu kuralların bilgisi hepimizin DNA’sında kodlanmış bulunsa da, henüz korteksimize ulaşabilmiş kısmı oldukça sınırlı.

Belki de bu yazıya itiraflara başlamalıyım, immünoloji ile ilgilenen insanlar olarak biz bu kuralların sadece sınırlı bir kısmını biliyoruz ve hatta bildiğimiz başka bir şey daha var ki herkesin DNA’sındaki kurallar çok benzer olmakla birlikte küçük ama önemli farklılıklar içeriyor. Bu yüzdendir ki birçok bilim adamı genlerdeki yeni bulunacak polimorfizmlerin etkilerini araştırma gayretinde ve piyasada herkes kişiye özgü ilaçlar gibi yenilikçi fikirlerden bahsediyor. Bunun sonucunda bazılarımız bazı bağışıklık sistemi hastalıklarına yatkınken bazılarımız hiçbir yatkınlık göstermiyor.

Hazır itiraflara başlamışken şunu da söylemeden geçemeyeceğim, biz şu an kurallardan bahsederken, esasında ordudaki tüm askerler guruplarını da tanımıyoruz. Tekrar askeriye ile benzetme kurmak istersek, bu bahsettiğim durum ordunun varlığından haberdar olup da orduda donanma diye bir güç olduğunun farkında olmamak gibi bir şey. Esasında bu bahsettiğim duyguyu bize yaşatan gelişmelerden birisi çok yakın zamanda yaşandı. Bu yazının konusu olan Th17 hücreleri ile ilgili ilk önemli bulguların 2005 yılında ortaya çıktığını [1], bu hücrelerin nasıl farklılaştıklarının 2006 yılında bulunduğunu [2] düşünürsek, bu alanda ne kadar çok bilinmeyen olduğunu tahmin etmek hiç de zor değil.

Bu yazının amacı bu yeni hücre gurubunun immünolojik özelliklerini ve daha sonrasında da klinik önemlerini açıklamaya çalışmak. Ancak bu hücrelere gelmeden önce tıp fakültesine yeni başlamış genç arkadaşlarımızın da konuya daha biraz aşinalık kazanmaları için öncelikle kısaca bağışıklık sisteminden bahsetmeye çalışacağım. Daha sonrasında bağışıklık sisteminin tek bir antijeni nasıl tanıyıp ona yönelik savaşabildiğinden ve lenfositlerden, bunun ardından da bu savaşın esas düzenleyicileri olan CD4+ T hücrelerinden yüzeysel olarak bahsedeceğim. Ve bütün bunların sonunda CD4+ T hücrelerinin en yeni tanıdığımız, en heyecan verici üyelerine, Th17 hücrelerine sıra gelecek.

Bağışıklık Sistemi

Hepimizin lise yıllarından da hatırladığı gibi bağışıklık sisteminin çalışmaları iki önemli gurup içinde inceleniyor. Birincisi gurup yanıt antijenin yapısından bağımsız olarak birçok antijene karşı ortak olarak kullanılabilen doğal bağışıklık sistemi yanıtıdır. Burada özel bir antijene karşı özgüllük söz konusu değildir, midemizin asit pH’sının mikropları öldürmesi, üzerindeki sinyalleri uygun olmayan hücreleri öldüren nörofiller, makrofajlar ve doğal öldürücü hücreleri, kompleman sistem proteinleri gibi birçok mekanizma da doğal bağışıklık sisteminin bir parçasıdır [3].

Bağışıklık sistemi yanıtlarının diğerleri ise belli antijenlere özgül olarak gelişir ve edinilmiş bağışıklık sistemi olarak sınıflandırılır. Edinilmiş bağışıklık sistemi de hümoral (kana salgılanan maddeleri içeren) ve hücresel bağışıklık olarak bir daha ikiye ayrılır. Hümoral bağışıklık sistemi hepimizin yine lise yıllarından hatırlayacağımız antikorları salgılayan B hücrelerinden oluşur. Hücresel bağışıklık ise hücrelerin bizzat kendilerinin öldürme işlemine katıldığı CD8+ T hücreleri ve bütün bu bahsettiğim mekanizmaları yöneten CD4+ T hücrelerinden oluşur [3].

Vücudumuzun daha önce hiç rastlamadığı antijenlere yönelik yanıt geliştirebilmesi ve sonra bu antijenleri hatırlaması oldukça enteresandır. Vücudumuz bunu çok zekice bir mekanizma ile aşmaktadır. Vücudumuz belli genleri kırpıp kullanarak (mutasyonların da katkısıyla) sınırsıza yakın çeşitlilikte antikor (B hücre reseptörü olarak da görev yapar) veya T hücre reseptörleri oluşturularak, her türlü antijeni tanıyacak çeşitlilikte B ve T hücreleri üretir. Bu sürecin sonunda her B ve T hücresi sadece bir antijeni tanıyacak bir adet reseptör çeşidi taşır. Eğer gelen mikrobun üzerinde bu antijen varsa o antijeni tanıyan hücre gurubu aktifleşir ve bağışıklık yanıtını yönetir (klonal seçilim mekanizması), bu antijenleri tanımayan hücreleri ise uyarılmazlar. Bu kadar geniş bir çeşitliliğe ulaşmanın bir de bedeli vardır, üretilen hücrelerin vücuda ait yapılara bağlanıp saldıracak reseptörlere sahip olmaları tehlikesi. Bu da bu hücrelerin üretildiği organlarda vücuda ait tüm antijenlerin bu hücrelere sunulması ve bunlara saldırma potansiyeline sahip olanların çeşitli mekanizmalarla susturulmaları ile sağlanır. Bu hücreler durdurulamazlarsa bağışıklık hücrelerinin vücudun kendi yapılarına saldırdığı çeşitli otoimmün hastalıklar ortaya çıkar [4].

Th1 ve Th2 Hücrelerinin Gelişimi

CD4+ T yardımcı hücreleri öncelikle timüste ilk olarak naif T hücresi olarak oluşmakta ve dolaşıma verilmektedir. Bunun ardından bu hücreler antijenleri ile karşılaştıktan sonra uygun sitokin ortamı etkisiyle belli T hücre guruplarına farklılaşmaktadırlar. Yaklaşık 20 yıl önce yardımcı T hücrelerinin antijen uyarımının ardından iki faklı gurup yardımcı T hücresine farklılaştığı gösterildi ve bu hücreler Th1 ve Th2 olarak isimlendirildiler [5]. Bunun ardından değişik çalışmalarda farklı özellikler gösteren alt guruplar tanımlandı ise de bunların hiçbiri yeni bir yardımcı T hücre gurubu olarak kabul görmedi ve yıllarca yardımcı T hücre yanıtı bir dikotomi olarak değerlendirildi. Ve ilerleyen çalışmalar bu iki hücre gurubunun birbirini fonksiyonunu dengeleyici olarak görev yaptıkları düşündürmüştür [5].

Naif T hücreleri kendi reseptörlerine uygun antijeni, antijen taşıyan antijen sunucu hücrenin MHC molekülü üzerinde görüp, CD3 ve CD28 kostimülasyonu da sağlandığında ve ortamda IFN-gamma sitokini veya IL-12 sitokini baskın ise Th1 hücresi olarak farklılaşırlar ve özellikle intraselüler patojenlere karşı bağışıklık yanıtında önemlidirler [6].

Th2 hücreleri ise aynı şekilde antijen uyarımının ardından ortamda IL-4 sitokininin baskınlığı varsa farklılaşırlar ve daha ziyade ekstraselüler patojenlere karşı bağışıklık yanıtında önemlidirler. Mevcut olan patojenin tipi doğal bağışıklık sisteminin ne şekilde etkileşeceğini belirler ve doğal bağışıklık sisteminden salgılanan sitokinler de uygun T hücre farklılaşmasına katkıda bulunur. Uygun T hücre farklılaşmasının ardından farklılaşan T hücresinden salgılanan sitokinler de naif T hücrelerinden farklılaşmanın aynı yönde devam etmesini sağlar ve diğer T hücre gurubunun faklılaşmasını inhibe eder [6].

fehim 1

Şekil 1. CD4+ T hücrelerinin sınıflandırılması:Ok içerisinde gösterilen sitokinler ilgili hücre grubunun farklılaşmasında görev alan sitokinleri belirtmektedir. Hücrelerin altında gösterilenler ise o hücre grubunun efektör veya regülatör  fonksiyonunda rol alan etkenleri göstermektedir [6]. 

Regülatör T Hücreleri

Regülatör T hücreleri (Treg) timüsten doğrudan regülatör T hücresi olarak farklılaşmış hücreler (doğal oluşumlu regülatör T hücreleri) veya effektör T hücrelerine benzer şekilde timüsten naif T hücresi olarak ayrılmış hücrelerden oluşabilir (adaptif Treg). Adaptif Treg hücreleri yukarıda bahsedilen antijen uyarımının ardından ortamda TGF-β sitokini baskınlığında ortaya çıkarlar [6]. Regülatör T hücrelerinin temel fonksiyonu bağışıklık yanıtının gerekmediği zamanda baskılanmasını sağlamaktadırlar. Bu mekanizma özellikler otoimmün yanıtların baskılanmasında ve enfeksiyon sonrasında patojen mikroorganizma temizlediğinde yararlıdır. Regülatör T hücre fonksiyonlarındaki eksiklikler birçok  otoimmün hastalığa yol açabileceği bulunmuştur. Regülatör T hücreleri effektör T hücrelerini salgıladıkları immün sistem baskılayıcı TGF-β ve IL-10 sitokinleri vasıtasıyla veya effektör T hücrelerine doğrudan bağlanarak kontak bağımlı olarak gerçekleştirebilirler [6]. Çok yakın zamanda yapılan bir çalışmada ise regülatör T hücreleri eksiltilen farelerin HSV-2 virüsüne karşı uygun bağışıklık yanıtı geliştiremediği ve enfeksiyonun sinir dokusun üzerinden merkezi sinir sistemine kadar ilerleyebildiği gösterilmiştir [7]. Bu güncel çalışma bize bu hücrelerin sadece bağışıklık yanıtının durdurulması sırasında değil, ayrıca enfeksiyona karşı uygun bağışıklık yanıtı geliştirilmesi esnasında da gerekli olduğunu düşündürmektedir.

Th17 Hücrelerinin Tarihçesi

2005 yılında Th1 ve Th2 hücrelerinden farklı yeni bir yardımcı T hücre gurubu ile önemli bulgular ortaya konuldu ve ilk olarak bu hücrelerin otoimmün doku hasarında önemli rolleri olduğu gösterildi [1,8,9]. 2006 yılında Harvard’da otoimmünite çalışan bir ekip, Bettelli ve Kuchroo da bu hücrelerin farklılaşma mekanizmasını tanımladı [2]. 2006 sonunda bu hücrelerin farklılaşmalarında rol alan transkripsiyon faktörünün de ortaya konulması ile birlikte (RORγt) bu hücrelerin ayrı bir yardımcı T hücresi gurubu olarak sınıflandırılmalarının yaygın kabul görmesine katkıda bulundu [10]. Ve her geçen gün bu güncel konu ile ilgili yeni bir bilgi keşfediliyor. Estelle Bettelli’nin yanında bu hücrelerle ilgili çalışmalara ilk katıldığım 2006 yılında PubMed’de Th17 yazınca sadece 22 adet makale ile karşılaşmıştım. Bugün ise aynı aramayı yaptığımızda 347 adet makale karşımıza çıkıyor, yarın çok daha fazlasının çıkacağından hiçbir şüphemiz yok.

Th17 Hücrelerinin Farklılaşmaları ve İmmünolojik Özellikleri

Th17 hücrelerinin anlaşılması ile ilgili ilk önemli çalışmalar daha önceleri Th1 hücreleri tarafından yönetildiği düşünülen otoimmün hastalık hayvan modellerinden gelmiştir. Özellikle Langrish ve ark. tarafından Th17 hücrelerinin EAE (Experimental Autoimmune Encephalo-myelitis, deneysel otoimmün ensefalit) hayvan modelinde Th1 hücrelerine göre çok daha etkin olduklarının gözlemlenmesi ile bu hücrelerin bilinen en proinflamatuvar hücre gurubu oldukları ortaya çıkmıştır [1].

Th17 hücrelerinin farklılaşmasını inceleyen Bettelli ve Kuchroo da bu hücrelerin naif T hücrelerden farklılaşmalarında TGF-β ve IL-6 sitokinlerinin birlikte uyarımının etkili olduğunu gösterdiler [2]. Bu bulgu esasında oldukça ilginçtir, çünkü TGF-β sitokini tek başına etki ettiği zaman T hücre farklılaşmasını antiinflamatuvar özellikteki regülatör T hücreleri yönüne doğru ilerletmekte, IL-6 ile birlikte uyarım sağlandığı zaman ise en proinflamatuvar T hücre gurubunun gelişimini sağlamaktadır. Bu ve diğer başka bulgular Th17 hücrelerinin regülatör T hücreleri ile birlikte karşılıklı olarak antagonist etkileşimle bağışıklık yanıtını dengelediği düşündürmektedir. (Bazı yazarlarca bu bahsedilen ilişkinin daha önce bahsettiğimiz Th1 ve Th2 hücrelerinin zıt etkileşimlerine benzer olduğu ileri sürülmektedir.) [2].

Th17 Yanıtı İle İlişkili Hastalıklar

Yukarıda bahsettiğimiz gibi Th17 hücrelerin varlıkları ve etkinlikleri, öncelikle Th1 yanıtının etkin olduğu düşünülen otoimmün hastalık modellerinde (EAE ve CIA, Collagen Induced Arthritis, Kollajen Uyarımlı Artrit) gösterilmiştir [11]. Bunun ardından yapılan çalışmalar bu hücrelerin esas var görevlerinin Th1 ve Th2 hücreleri tarafından yönetilmeyen bazı ekstraselüler bakteri enfeksiyonlarının kontrolünü sağlamak olduğu fikrini desteklemektedir. Th17 yanıtıyla ilişkili IL-23 ve IL-17 moleküllerinin etkinliğinin önemli olduğu bakteri enfeksiyonu modelleri (örn. Klebsiella pneumonianae, Borrelia burgdorferi, Bordatella petusis, Citrobacter rodentium) Th17 hücrelerinin bu enfeksiyonlara karşı gelişen bağışıklık cevabında önemli rolleri olduğunu düşündürmektedir [6]. Birçok bulgu Th17 hücrelerinin romatoid artrit (RA) patogenezinde rol oynadığını düşündürmektedir. Normal farelerin eklem aralıklarına Th17 yanıtının temel moleküllerinden IL-17 enjeksiyonu RA benzeri değişikliklere yol açmaktadır. Yine allograft rejeksiyonu hayvan modeli ve hastalarında yapılan çalışmalar reddedilen dokuda IL-17 ekspresyonunda artış olduğunu göstermekte ve Th17 hücrelerinin bu mekanizmada da rol alabileceğini düşündürmektedir. Th17 hücrelerinin bunlara ilave olarak bazı diğer kronik hastalıkta da rol oynadığını düşündüren bulgular mevcuttur. Bu hastalıklardan bazıları şunlardır: SLE, psöriyazis, multipl skleroz, sistemik skleroz, inflamatuvar bağırsak hastalıkları [11].

Kaynaklar

  1. Langrish, C.L. et al. IL-23 drives a pathogenic T cell population that induces autoimmune inflammation. J. Exp. Med. 2005; 201:233–240
  2. Bettelli, E. et al. Reciprocal developmental pathways for the generation of pathogenic effector TH17 and regulatory T cells. Nature 2006; 441:235–238
  3. Abbas AK, Lichtman AH: General properties of immune responses, Cellular and Molecular Immunology, fifth edition, Philadelphia, Elsevier Sounders, 2005; 3-16
  4. Abbas AK, Lichtman AH: Immunologic tolerance, Cellular and Molecular Immunology, fifth edition, Philadelphia, Elsevier Sounders, 2005; 216-241
  5. Steinman L.: A brief history of T(H)17, the first major revision in the T(H)1/T(H)2 hypothesis of T cell-mediated tissue damage. Nat Med. 2007; 13:139-45
  6. Weaver CT, Harrington LE, Mangan PR et al.: Th17: an effector CD4 T cell lineage with regulatory T cell ties. Immunity. 2006; 24:677-88
  7. Lund JM, Hsing L, Pham TT et al.: Coordination of Early Protective Immunity to Viral Infection by Regulatory T Cells. Science. 2008 [Epub ahead of print]
  8. Harrington, L. E. et al. Interleukin 17-producing CD4 effector T cells develop via a lineage distinct from the T helper type 1 and 2 lineages. Nature Immunol. 2005; 6:1123–-1132
  9. Park, H. et al. A distinct lineage of CD4 T cells regulates tissue inflammation by producing interleukin 17. Nature Immunol. 2005; 6:1133–-1141
  10. Ivanov II, McKenzie BS, Zhou L et al.: The orphan nuclear receptor RORγt directs the differentiation program of proinflammatory IL-17+ T helper cells. Cell. 2006; 126:1121-33.
  11. Afzali B, Lombardi G, Lechler RI et al.: The role of T helper 17 (Th17) and regulatory T cells (Treg) in human organ transplantation and autoimmune disease. Clin Exp Immunol. 2007; 148:32-46.